ประเภทรางวัลพิเศษ 1 ผลงาน

หน่วยอนุรักษ์และจัดการต้นน้ำห้วยแม่พริก จังหวัดลำปาง
"สานใจชุมชน...พลิกผืนป่าต้นน้ำ"
โดย อนุวงศ์ แซ่ตั้ง
คณะทำงานส่วนกลาง

จากการสัมปทานป่าในพื้นที่อำเภอแม่พริก จังหวัดลำปาง ส่งผลให้สภาพป่าเสื่อมโทรม แม้สัมปทานจะยุติไปแล้ว แต่การลักลอบชักลากและตัดไม้ก็ยังมีอยู่ รวมทั้งการลักลอบไม้ออกไปเผาถ่าน ส่งผลให้ป่าต้นน้ำแห้งแล้ง ชุมชนขาดน้ำเพื่อการอุปโภคบริโภค ทว่าด้วยกลยุทธ์การทำงาน "นอกกรอบ" ของหน่วยอนุรักษ์และจัดการต้นน้ำแม่พริก ที่ร่วมกับชุมชนรอบผืนป่า ได้ช่วยกันพลิกฟื้นผืนป่าต้นน้ำให้กลับมาอุดมสมบูรณ์อีกครั้งในห้วงแห่งการทำงานหนึ่งทศวรรษ

สับปะรด สับปะรด สับปะรด
มีตารอบตัว มีตัวรอบตา
ฮูลา ฮูลา ๆ
เปรี้ยวก็จิ้มเกลือ หวานก็จิ้มเกลือ
ถ้าไม่มีเกลือ ก็ไม่ต้องจิ้ม
เพราะเราคือ สับปะรด สับปะรด สับปะรด...ตึ่ง ๆๆ โป้งๆ ตึ่ง...

เพลงสับปะรดและเสียงกลอง ดังมาจากค่ายเยาวชนคนต้นน้ำ ในพื้นที่หน่วยอนุรักษ์และจัดการต้นน้ำห้วยแม่พริก จ.ลำปาง ซึ่งเป็นเป้าหมายหนึ่งของหน่วยฯ ที่ต้องการส่งเสริมและปลูกฝั่งเยาวชนให้เกิดจิตสำนึกในการอนุรักษ์และหวงแหนทรัพยากรธรรมชาติ

หน่วยอนุรักษ์และจัดการต้นน้ำห้วยแม่พริก จังหวัดลำปาง จัดตั้งในปี 2542 โดยมีเป้าหมายเพื่อบริหารจัดการพื้นที่ต้นน้ำลำธารของลำห้วยแม่พริก ให้มีปริมาณที่เพียงพอ คุณภาพดี มีระยะเวลาการไหลตลอดทั้งปีอย่างสม่ำเสมอ และป้องกันการกัดชะพังทลายของดิน รวมทั้งการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมของชาวบ้านในเขตต้นน้ำลำธาร

"ตอนเข้ามาที่นี่ครั้งแรก พื้นที่ตรงนี้เป็นป่าเสื่อมโทรม เพราะชาวบ้านที่นี่มีอาชีพตัดไม้ และมีคนมาถางป่าตรงนี้ล้อมรั้วเตรียมพื้นที่แล้ว แต่โชคดีที่คนที่เข้ามาถางป่าเกิดไม่สบายก็ต้องออกไปรักษาตัว พอกลับมาก็ไม่สบายอีก จึงต้องกลับออกไปอีก เกิดความเชื่อเรื่องสิ่งศักดิ์สิทธิ์ในพื้นที่นี้ ทำให้ไม่กล้าเข้ามาอีก

แต่การจะมาอยู่ตรงนี้ต้องหาแหล่งน้ำให้ได้ก่อน ได้สอบถามชาวบ้านที่อยู่ในพื้นที่แถวนี้ก็ให้ไปดูบริเวณที่ชาวบ้านเรียกกันว่า "วังน้ำค้าง" จะคล้ายแอ่งน้ำเป็นหย่อมๆ มีน้ำขังเล็กน้อย เพราะช่วงน้ำหลากก็จะไหลมา พอแล้งก็เหลืออยู่เป็นหลุมๆ ซึ่งมองดูแล้ว น่าจะจัดตั้งหน่วยฯ บริเวณนี้ได้ จึงลงมือทันที" สมชัย วินัยโกศล หัวหน้าหน่วยอนุรักษ์และจัดการต้นน้ำห้วยแม่พริก ผู้บุกเบิกพื้นที่ ย้อนอดีตให้ฟังอย่างสนุกสนาน

หลังจากนั้นจึงเริ่มทำทางเพื่อเข้าพื้นที่ และก่อสร้างสำนักงาน โดยใช้ไม้บางส่วนจากที่ชาวบ้านตัดเหลือทิ้งไว้ในป่า ซึ่งขนาดทำเป็นเสาอาคารขนาด 8 คนยก

"ไม้ที่ใช้อย่างเสาต้นใหญ่ๆ นี่ก็เป็นไม้ที่ชาวบ้านตัดทิ้งไว้ในป่า ระหว่างการก่อสร้างก็มีเรื่องแปลกอีก เมื่อช่างในหมู่บ้านไปนอนพักใต้ต้นตะเคียน ก็ฝันเห็นคนแก่ชายหญิงใส่ชุดไทยมาบอกให้ตั้งศาล รวมถึงคนงานมือซนยิงหนังยางใส่ต้นมะเดื่อ เมื่อกลับไปบ้านก็ฝันเห็นคนแก่ชายหญิงในชุดไทยมาขอต้นกล้วย ขอบุหรี่ จึงกลายเป็นเรื่องกล่าวขานของชาวบ้าน และได้ตั้งศาลเป็นที่เคารพบูชาของชาวบ้านเรื่อยมาจนถึงปัจจุบัน"

ด้วยเป้าหมายของหน่วยอนุรักษ์และจัดการต้นน้ำห้วยแม่พริก รวมถึงมนุษยสัมพันธ์ของหัวหน้าสมชัยที่เป็นกันเองกับชาวบ้าน และความเชื่อเรื่องสิ่งศักสิทธิ์ในท้องถิ่น ทำให้ในการบริหารจัดการน้ำในพื้นที่ อ.แม่พริก เดินหน้าไปอย่างรวดเร็ว

ไม่ว่าจะเป็นการสร้างฝาย จัดทำระบบประปาภูเขา ส่งเสริมการปลูกหญ้าแฝก โครงการป่าพื้นบ้านอาหารชุมชน (Food Bank) จัดหาและปลูกพันธุ์พืชที่เป็นแหล่งอาหาร เช่น เพกา สะเดา หว้า ชะอม ขี้เหล็ก เสี้ยว ให้กับชุมชนเพื่อลดค่าใช้จ่ายและสุขอนามัยที่ดี รวมถึงสวนสมุนไพร อนุรักษ์ภูมิปัญญาไทย และการจัดค่ายศึกษาระบบนิเวศต้นน้ำ (ค่ายเยาวชนต้นน้ำ) ให้กับเยาวชนในหมู่บ้านและจากสถาบันการศึกษาต่างๆ เป็นประจำทุกปี

นอกจากนั้น หน่วยฯ ได้พาผู้นำชุมชนไปศึกษาดูงานตามสถานที่ต่างๆ เพื่อส่งเสริมและสนับสนุนการพัฒนาศักยภาพของผู้นำในชุมชน อาทิ ศูนย์ศึกษาการพัฒนาการห้วยฮ่องไคร้อันเนื่องมาจากพระราชดำริ จ.เชียงใหม่ ป่าชุมชนบ้านแม่ระวาน จ.ตาก หน่วยจัดการต้นน้ำแม่เสริม จ.ลำปาง เป็นต้น

ผลการดำเนินงานที่เด่นชัดคือ ความร่วมมือของชาวบ้านกับหน่วยฯ ที่สามารถลดปัญหาการลักลอบตัดไม้ทำลายป่า ชาวบ้านมามีส่วนร่วมในการอนุรักษ์พื้นที่ต้นน้ำลำธาร ทั้งร่วมคิด ร่วมวางแผน ร่วมใช้ประโยชน์ และร่วมแก้ปัญหา เช่น การจัดทำแนวกันไฟ จัดตั้งกลุ่มอนุรักษ์ของหมู่บ้าน ลาดตระเวนป่า ร่วมปลูกป่า และก่อสร้างฝาย

วันนี้ลำห้วยแม่พริก และลำห้วยแม่ดอกคำ รอบพื้นที่หน่วยอนุรักษ์และจัดการต้นน้ำห้วยแม่พริก มีเสียงน้ำไหลให้ได้ยินตลอดวัน และมาบรรจบกันก่อนจะไหลลงไปสู่ชุมชน หล่อเลี้ยงทุกชีวิตตลอดลำห้วย ทั้งคน พืช และสัตว์

ตึ่ง ๆๆ โป้งๆ ตึ่ง...
เสียงกลองดังขึ้นอีกครั้ง พร้อมเสียงฉาบ ฝีมือของหัวหน้าสมชัย ในวัย 58 ปี พร้อมรอยยิ้มแห่งความสุข เยาวชนหลายร้อยชีวิตที่ได้ผ่านเข้ามาในสถานที่แห่งนี้ และกลับไปออกพร้อมเสียงปรบมือ และน้ำตาแห่งความปิติ...

"แม่พริก" พลิกแห่งรอยพระบาท

อำเภอแม่พริก มีพื้นที่ 538 ตารางกิโลเมตร (336,250 ไร่) พื้นที่ส่วนใหญ่เป็นภูเขาสูงชันสลับกับที่ราบลุ่มริมลำน้ำ มีดอยกิ่วอีฮ่องเป็นแหล่งกำเนิดของลำห้วยแม่พริก ดอยขุนแม่ขยาด และดอยขุนแม่ปุ เป็นแหล่งกำเนิดของลำห้วยแม่ขยาด และลำห้วยแม่ปุ ตอนล่างมีดอยขุนห้วยห้าเป็นแหล่งต้นกำเนิดของลำห้วยแม่ระวาน ซึ่งเป็นลำห้วยที่ใช้แบ่งเขตการปกครองระหว่าง อ.แม่พริก จ.ลำปาง และ อ.สามเงา จ.ตาก

แม่น้ำวัง เป็นลำน้ำสายหลัก ไหลมาจาก อ.เถิน เข้าเขต อ.แม่พริก ทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือที่บ้านท่าไม้ ต.แม่ปุ และไหลผ่านหมู่บ้านต่างๆ ในเขต อ.แม่พริก 15 หมู่บ้าน นอกจากนี้ยังมีลำน้ำสายสำคัญอื่นๆ ได้แก่ ห้วยแม่พริก ห้วยแม่ปุ และห้วยแม่เชียงราย

ชื่อ "แม่พริก" มีเรื่องเล่าต่อกันมาว่า พระพุทธเจ้าเคยเสด็จมาที่นี่ มีรอยพระพุทธบาทประทับอยู่บนหิน 2 รอย แต่รอยพระพุทธบาททั้ง 2 รอย เป็นรอยกลับกัน (ชาวบ้านเรียกว่า "ปิ๊ก" หรือ "พลิก" แปลว่า "กลับ") พอนานไปก็เรียกเพี้ยนจาก "พลิก" มาเป็น "พริก" จึงเป็นที่มาของลำห้วยแม่พริก หมู่บ้านแม่พริก กิ่งอำเภอแม่พริก และเป็นอำเภอแม่พริกตามลำดับ

ชื่อผลงาน : หน่วยอนุรักษ์และจัดการต้นน้ำห้วยแม่พริก อ.แม่พริก จ.ลำปาง
ผู้ประสานงาน : นายสมชัย วินัยโกศล หัวหน้าหน่วยอนุรักษ์และจัดการต้นน้ำห้วยแม่พริก
โทร. 081 881 3472
ระยะเวลาดำเนินงาน : ตั้งแต่ปี 2542

กิจกรรม :

  • การสร้างฝาย
  • จัดทำระบบประปาภูเขา
  • ส่งเสริมการปลูกหญ้าแฝก
  • โครงการป่าพื้นบ้านอาหารชุมชน (Food Bank)
  • จัดทำสวนสมุนไพร
  • จัดค่ายศึกษาระบบนิเวศต้นน้ำ (ค่ายเยาวชนต้นน้ำ)
  • พาชาวบ้านในชุมชนไปศึกษาเรียนรู้ภายนอก

ผลงาน

  • ชาวบ้านมีส่วนร่วมในการแก้ปัญหาในท้องถิ่น และร่วมกันอนุรักษ์พื้นที่ต้นน้ำลำธาร
  • สภาพป่า และแหล่งน้ำมีความอุดมสมบูรณ์
  • สร้างจิตสำนึกให้กลุ่มเยาวชน และเป็นแกนนำเยาวชนสร้างสรรค์งานต่อไป

กลับหน้า ประจำปี 2552