ประเภทชุมชน (ชุมชน ชุมชนเมือง เครือข่ายชุมชน)

ชุมชนบ้านสระแก้ว
"ผืนป่าที่ราบต่ำ ท่ามกลางพืชเชิงเดี่ยว"

โดย วันเพ็ญ เพชรคง คณะทำงานส่วนกลาง

บ้านสระแก้ว ต.ไทรทอง อ.ชัยบุรี จ.สุราษฎร์ธานี แยกมาจากบ้านควนสระ หมู่ 4 ในปี 2539 เป็นหมู่บ้านที่มีการย้ายถิ่นมาจากจังหวัดนครศรีธรรมราช พัทลุง กระบี่ และสุราษฎร์ธานี เมื่อปี 2507 เพื่อจับจองพื้นที่ทำกิน ขณะนั้น ชาวบ้านส่วนใหญ่ยึดอาชีพหาของป่า เช่น หวาย น้ำมันยาง สัตว์ป่า และปลูกข้าว จนมาพบสระน้ำธรรมชาติสองแห่ง แม้จะอยู่บนที่ราบสูงแต่มีน้ำเต็มสระตลอดปี และมีสีของน้ำต่างกัน สระลูกหนึ่งมีสีคราม อีกลูกมีสีขุ่น สร้างความมหัศจรรย์แก่ผู้พบเห็น ชาวบ้านจึงเรียกกันว่า "สระแก้ว" บริเวณรอบสระมีไม้นานาพันธ์ขนาดใหญ่ (เส้นรอบวงประมาณ 100-600 ซม.) ไม่น้อยกว่า 2,000 ต้น และสมุนไพรมากกว่า 100 ชนิด

ผู้นำชุมชนขณะนั้น ได้บอกกล่าวกับชาวบ้านในหมู่บ้านว่าห้ามบุกรุกแผ้วถางบริเวณสระน้ำทั้งสองแห่ง และให้ชาวบ้านที่อยู่บริเวณใกล้เคียงช่วยกันกั้นเขต โดยวัดจากขอบสระทั้ง 4 ด้าน ด้านละ 1 กิโลเมตร

การต่อสู้และความสูญเสีย

ในปี 2522 มีบริษัทเข้ามาตัดไม้บริเวณบ้านหมาก-ปากพัง ชาวบ้านจึงรวมตัวกันคัดค้านโดยมีพระถาวร เลิศไกร ซึ่งมาธุดงค์อยู่ในป่าบริเวณนั้นช่วยเป็นที่ปรึกษาให้กับชาวบ้าน การคัดค้านดำเนินไปสำเร็จผล แต่ก็เสียป่าไปบางส่วน

ไม่นานต่อมา มีการขยายพื้นที่ปลูกปาล์มของกลุ่มทุนเข้ามาอีก ชุมชนก็รวมตัวกันคัดค้านจนสำเร็จ แต่ครั้งนี้ สูญเสีญแกนนำคนสำคัญ ทว่าก็เป็นจุดเริ่มต้นของการจัดทำป่าชุมชนบ้านสระแก้ว

"การต่อสู้ครั้งนั้น แกนนำแต่ละคนไม่ได้นอนบ้านกันเลย กินข้าวเย็นตั้งแต่ 4 โมงเย็น บางคนไปนอนที่กอกล้วยข้างบ้าน บางคนนอนใต้ต้นไม้ใกล้บ้าน บางคนนอนในป่า เพราะนอนบ้านไม่ปลอดภัย กลัวโดนลอบยิงเพราะมีคนขู่ฆ่า ขนาดระวังกัน พระถาวรซึ่งเป็นแกนนำคนสำคัญ ยังถูกนลอบยิงจนมรณภาพ"นายถาวร คงโอ ประธานป่าชุมชน กล่าว

ภิกษุรูปนี้ คือหัวไม้ขีดที่จุดแสงสว่างให้ชาวบ้านมีความรู้ เปิดตัวออกไปพูดคุยกับหน่วยงานต่างๆ เพื่อให้ยกเลิกการสัมปทาน

"ทางนายทุนเองก็มองว่าถ้าพระตาย ชาวบ้านก็ไม่ต่อสู้ต่ออยู่แล้ว แต่ผิดคาด ชาวบ้านยิ่งรวมตัวกันเพื่อให้ผืนป่าคงอยู่"

จุดเริ่มต้นของป่าชุมชนบ้านสระแก้ว

ปี 2522 ชาวบ้านแยกพื้นที่ป่าชุมชนจำนวน 472 ไร่ 2 งาน ออกจากพื้นที่ใช้สอยของหมู่บ้านอย่างชัดเจน ป่าผืนนี้เป็นป่าดิบชื้น มีไม้ยางนา ตะเคียนทอง จำปา เสียด ฯลฯ มีสัตว์ป่าตั้งแต่กระจง กระรอก ชะมด ไปจนถึงลิง ค่าง

"เรารวมตัวคิดกันว่า จะทำอย่างไรถึงจะมีแนวเขตป่าที่ชัดเจน แยกออกจากพื้นที่ทำกิน จึงคิดว่าถนน...น่าจะช่วยเป็นแนวเขตได้...ครั้งหนึ่งมีรถแมคโฮมาล้มไม้ในสวนของนายทุน และเข้ามาล้มไม้ในป่าที่อยู่ติดกับสวน เราก็ยึดรถเอาไว้และให้นายทุนมาเสียค่าปรับ ทางกลุ่มจะไม่เกี่ยงว่าใครใหญ่มาจากไหน เมื่อมีกฎระเบียบก็ต้องเคารพกัน" ประธานป่าชุมชน ย้อนเหตุการณ์

ปี 2538 ได้มีการประชุมออกกฎระเบียบการดูแลป่า และการใช้ประโยชน์จากป่าชุมชน ปีต่อมาก็แบ่งพื้นที่เพื่อทำที่พักสงฆ์ในป่าชุมชนจำนวน 15 ไร่ ตัดถนนผ่านป่าเพื่อความสะดวกในการออกตรวจพื้นที่ป่า กั้นเขตพื้นที่ป่าชุมชนกับพื้นที่ทำกินโดยใช้แนวเขตถนน ทำกิจกรรมเพื่อรณรงค์สร้างจิตสำนึกแก่ชุมชนเกี่ยวกับทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม มีการปลูกเสริมในป่าชุมชน เช่น กระถินเทพา ลองกอง มังคุด ผักเหมียง ฯลฯ การจัดตั้งกลุ่มออมทรัพย์ มีสมาชิก 180 คน เงินทุนหมุนเวียนกว่า 5 ล้านบาท รวมถึงการถ่ายทอดการดูแลรักษาจากรุ่นต่อรุ่นในนาม "กลุ่มเยาวชนอาสาสมัครพิทักษ์ป่า" มีสมาชิก 25 คน

"เมื่อเข้ามาเป็นนายอำเภอที่ชัยบุรี ก็ได้ลงพื้นที่เพื่อรู้จักชาวบ้านและสภาพพื้นที่ ไปมาหลายหมู่บ้าน มาเจอบ้านสระแก้ว พบป่าชุมชนผืนใหญ่ที่อยู่ท่ามกลางสวนชาวบ้าน และได้รู้ที่มาของการดูแลป่า ก็เลยนำรูปแบบการจัดการป่าที่นี่ไปเป็นแบบอย่างให้กับชุมชนอื่นๆ ในอำเภอไปประยุกต์ใช้ในการจัดการป่าชุมชน" นายจิรศักดิ์ ชัยฤทธิ์ นายอำเภอชัยบุรี กล่าวด้วยความชื่นชม

ในปี 2552 ชุมชนได้ขอขึ้นทะเบียนป่าชุมชนกับกรมป่าไม้ พื้นที่ 472 ไร่ โดยมีคณะกรรมการดูแลป่า 3 ชุด คือ กรรมการรักษาป่าชุมชน กรรมการบริหาร และคณะกรรมการเยาวชน

ไม่บ่อยนัก ที่เราจะได้เห็นป่าชุมชนที่สมบูรณ์ ตั้งอยู่ใจกลางที่ทำกินของผู้คน

กลับหน้า ประจำปี 2552