ประเภทกลุ่มเยาวชน

ชมรมอนุรักษ์ทรัพยากรปะการังและสิ่งแวดล้อมอำเภอปะทิว โรงเรียนปะทิววิทยา เยาวชนผู้พิทักษ์ทะเลชุมพร กลุ่มเยาวชนผู้เรียนรู้จากประสบการณ์ความสูญเสียที่เกิดขึ้นจากพายุเกย์ ศึกษาข้อมูล จัดสร้างกิจกรรมกระตุ้นจิตสำนึกอนุรักษ์ธรรมชาติ ฟื้นฟูปะการังและป่าชายเลน พิทักษ์สัตว์ป่า ทำงานร่วมกับชุมชนในพื้นที่ ประสานงานกับองค์กรรัฐและเอกชน

สุสานปะการัง

คลื่นยักษ์จากทะเลที่ถาโถมเข้ามา พายุฝนกระหน่ำอย่างไม่ลืมหูลืมตา อุทกภัยครั้งใหญ่หลั่งไหลท่วมท้นจังหวัดชุมพร บ้านเรือนและต้นไม้ต่างล้มระเนระนาด นี่คือภาพเหตุการณ์จากอิทธิพลพายุไต้ฝุ่นเกย์เมื่อปี 2532 ซึ่งมีจังหวัดชุมพรเป็นศูนย์กลางของพายุ ชุมชนและทรัพยากรธรรมชาติที่เคยสั่งสมมานับร้อยปีถูกพายุทำลาย

ก่อนจะเกิดพายุเกย์นั้น อำเภอปะทิวมีแหล่งปะการังน้ำตื้นที่สวยงามคือ เกาะไข่ อ่าวบ่อเมา อยู่ห่างจากฝั่งประมาณ 6 กิโลเมตร หลังจากพายุเกย์ ปะการังใต้ทะเลถูกพายุพัดไปกองบริเวณเกาะไข่เป็นจำนวนมหาศาล

ความสูญเสียครั้งนั้นใหญ่หลวงนัก ความฝังใจต่อเหตุการณ์พายุเกย์เป็นแรงบันดาลใจให้อาจารย์สุภาพ ศรีทรัพย์แห่งโรงเรียนปะทิววิทยา ซึ่งเป็นคนชอบดำน้ำดูปะการังจัดตั้ง“ชมรมอนุรักษ์ทรัพยากรปะการังและสิ่งแวดล้อม อำเภอปะทิว” ขึ้นในปี 2538 เพื่อฟื้นฟูทรัพยากรปะการังและสิ่งแวดล้อมทางธรรมชาติ โดยได้รับการสนับสนุนจากนายธรรมนิจ ชอุ่มผล ผู้อำนวยการโรงเรียน (ในขณะนั้น) พร้อมรับสมัครกลุ่มเยาวชนเข้าร่วมกิจกรรมซึ่งในช่วงแรกมีนักเรียนในโรงเรียนเข้าร่วมกิจกรรม 6 คน

ในปี 2538-2539 ซึ่งเป็นระยะเริ่มแรก กลุ่มได้รับการส่งเสริมด้านวิชาการจากภาครัฐ ได้แก่ กรมประมง กรมป่าไม้ อำเภอ จังหวัด โดยมีกำลังสำคัญก็คือแกนนำชุมชนในท้องถิ่น และประชาชนชายฝั่งทะเลที่ประกอบอาชีพประมงชายฝั่ง กิจกรรมในช่วงนี้เป็นการสร้างปะการังเทียมโดยใช้อิฐบล๊อก ตามคำแนะนำของนักวิชาการแล้วนำไปวางบริเวณรอบๆ เกาะไข่ ซึ่งเคยเป็นพื้นที่ที่มีปะการังมากที่สุด เพื่อเป็นการนำทางให้ปะการังได้ก่อตัวเร็วขึ้น

นอกจากนี้ ชมรมฯ ได้เก็บข้อมูลปะการังที่ได้รับความเสียหายในอ่าวบ่อเมา รักษาซากปะการังที่อ่าวบ่อเมาไม่ให้ใครนำออกไปใช้ประโยชน์ส่วนตัว โดยจัดการซากปะการังที่กองทับถมบริเวณเกาะไข่จำนวนมากนั้น ให้เป็น “สุสานปะการัง” เพื่อการศึกษาและอนุรักษ์ทรัพยากรปะการังและระบบนิเวศแห่งท้องทะเลในอ่าวบ่อเมา และบริเวณเกาะไข่

ศูนย์สิ่งแวดล้อมศึกษา

จากจุดเล็กๆ ที่เริ่มต้นด้วยปะการัง ทำให้ชมรมฯ สานงานต่อไปยังการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมอื่นๆ ในท้องถิ่น แม้จะไม่มีงบประมาณสนับสนุนในระยะแยก จนกระทั่งปี 2540 ชมรมฯ ได้รับงบประมาณจากสมาคมอนุรักษ์ศิลปกรรมและสิ่งแวดล้อม และสถาบันสิ่งแวดล้อมไทย เพื่อดำเนินโครงการ “โรงเรียนพิทักษ์สิ่งแวดล้อมร่วมกับชุมชน” เป็นเวลา 1 ปี

โครงการโรงเรียนพิทักษ์สิ่งแวดล้อม เป็นกิจกรรมพัฒนาจิตใจไปสู่การมีจิตสำนึก เป็นการเน้นให้เห็นว่าการศึกษาไม่ใช่อยู่แต่ในตำรา แต่เยาวชนควรเรียนรู้ชีวิต รู้จักมุมมองที่งดงาม รู้จักศิลปะ ดนตรี รู้จักตนเองและเพื่อนมนุษย์ สิ่งเหล่านี้สะท้อนออกมาจากกิจกรรมต่างๆ ได้แก่

• กิจกรรมค่ายอบรมแกนนำเยาวชน เพื่อให้ความรู้ความเข้าใจปัญหาสิ่งแวดล้อมที่เกิดขึ้นรอบตัว และเรียนรู้ยุทธวิธีและกระบวนการ ในการแก้ไขปัญหาสิ่งแวดล้อมได้อย่างมีประสิทธิภาพ
  
• กิจกรรมให้ความรู้ และแลกเปลี่ยนความคิดเห็นในประเด็นสิ่งแวดล้อมต่างๆ เช่น ผลกระทบของขยะต่อสิ่งแวดล้อม การประหยัดน้ำและไฟ มลภาวะอากาศ น้ำ เสีย และป่าไม้กับทรัพยากรธรรมชาติ โดยมีสื่อสไลด์/วิดีทัศน์
  
• กิจกรรมเสวนาเชิงปฏิบัติ โดยใช้ศิลปกรรมเป็นสื่อนำ เช่น ละคร จิตรกรรม ประติมากรรม การถ่ายภาพ ดนตรี
  
• กิจกรรมค่ายศึกษาธรรมชาติและทัศนศึกษา เพื่อเป็นการเสริมความรู้และช่วยให้เห็นภาพเรื่องสิ่งแวดล้อม ประกอบด้วยการดูนก จัดค่ายศึกษาธรรมชาติในชนบท เยี่ยมโรงงานอุตสาหกรรม โรงบำบัดน้ำเสียและโรงกำจัดขยะ
  
• กิจกรรมโรงเรียนพิทักษ์สิ่งแวดล้อม เป็นการผลักดันแกนนำชมรมฯ ให้มีความคิดริเริ่มในการจัดกิจกรรม เพื่อสร้างสภาพแวดล้อมที่ดีในโรงเรียน เช่น การทำแผนผังรอบและภายในโรงเรียน เพื่อใช้เป็นเครื่องมือศึกษาแนวทางในการปรับปรุงสภาพแวดล้อม อาทิ จุดรองรับขยะ การปลูกต้นไม้เพื่อให้ร่มเงา การปลูกพุ่มไม้ดอก
  
• กิจกรรมลดมลพิษในโรงเรียน เช่น การดำเนินการเรื่องขยะ
  
• กิจกรรมวันทำความสะอาดภายในและรอบบริเวณโรงเรียน และจัดหาภาชนะรองรับขยะไว้ตามจุดที่เตรียมไว้ รวมทั้งการปรับปรุงสภาพแวดล้อมภายในโรงเรียน
  
• กิจกรรม "โรงเรียน-ชุมชนสัมพันธ์" เพื่อให้ชุมชนมีส่วนร่วมในกิจกรรมอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมกับโรงเรียน

ผลการดำเนินกิจกรรมในช่วงดังกล่าว โรงเรียนปะทิววิทยาได้รับการยกย่องให้เป็นโรงเรียนนำร่อง ด้านการพิทักษ์สิ่งแวดล้อมในระดับจังหวัดชุมพร ต่อมา ชมรมฯ ได้รับการแต่งตั้งจากกรมส่งเสริมคุณภาพสิ่งแวดล้อมฯ ให้โรงเรียนปะทิววิทยา เป็น “ศูนย์สิ่งแวดล้อมศึกษาจังหวัดชุมพร” ตั้งแต่ปี 2544 เป็นต้นมา

ร่วมมือกับชุมชน ฟื้นฟูป่าชายเลน

กิจกรรมของชมรมขยายวงกว้างออกไปพร้อม ๆ กับจำนวนที่เพิ่มขึ้นของสมาชิก โครงการ โรงเรียน-ชุมชนร่วมใจพิทักษ์และฟื้นฟูป่าชายเลนอ่าวทุ่งมหา เป็นโครงการที่กลุ่มเยาวชนอนุรักษ์ทรัพยากรปะการัง และสิ่งแวดล้อมอำเภอปะทิว เข้าไปมีส่วนร่วมกับโรงเรียน ชุมชน พร้อมด้วยผู้นำชุมชนตำบลปากคลองและตำบลใกล้เคียง องค์กรภาครัฐและภาคเอกชน ในการดำเนินงานพิทักษ์และฟื้นฟูป่าชายเลนอ่าวทุ่งมหา ซึ่งเป็น 1 ใน 5 ของพื้นที่ป่าสงวนแห่งชาติป่าชายเลนเขตอนุรักษ์ในชุมพร และเป็นป่าชายเลนผืนเดียวของอำเภอปะทิว ที่ยังมีความอุดมสมบูรณ์มากที่สุด มีพื้นที่ทั้งหมด 6,552 ไร่ ประกอบด้วยพันธุ์สัตว์และพันธุ์ไม้หลากหลายชนิด รวมทั้งไม้โกงกางที่ขึ้นเองตามธรรมชาติ และยังเป็นแหล่งเพาะพันธุ์สัตว์น้ำที่ใหญ่ที่สุดตลอดแนวชายฝั่งกว่า 8 กม. ของอำเภอปะทิว จึงมีความสำคัญเป็นอย่างมากต่อสภาพความเป็นอยู่และการดำรงชีพของราษฎรในท้องถิ่น ซึ่งส่วนใหญ่ประกอบอาชีพประมง นอกจากนี้ พื้นที่ดังกล่าวยังมีศักยภาพทางด้านการศึกษาธรรมชาติและการท่องเที่ยว เนื่องจากในบริเวณนี้มีความสวยงามของภูมิประเทศที่เป็นป่า ภูเขา และเกาะแก่ง

ลักษณะโครงการจะเป็นการรณรงค์เผยแพร่ความรู้ ความเข้าใจ และความตระหนักในการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมของท้องถิ่นให้แก่คนในชุมชน และบุคลากรในโรงเรียนไปพร้อมกัน โดยเน้นกระบวนการเรียนรู้ผ่านการจัดกิจกรรมต่างๆ เพื่อนำไปสู่การเกิดจิตสำนึก รวมทั้งยังมุ่งเน้นไปที่การส่งเสริมให้เกิดการรวมกลุ่มที่เข้มแข็งของชุมชน และเยาวชน (ทั้งในและนอกระบบโรงเรียน) เพื่อประสานความร่วมมือในการดำเนินกิจกรรมและกำหนดแนวทางในการพิทักษ์รักษาและฟื้นฟูป่าชายเลนอ่าวทุ่งมหา อันจะเป็นแบบอย่างของความร่วมมือ ร่วมใจ ระหว่างโรงเรียนและชุมชน ในการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมและทรัพยากรธรรมชาติแบบมีส่วนร่วมอย่างแท้จริง

กิจกรรมที่ทำคือการปลูกป่าเพื่อฟื้นฟูป่าเดิมที่ถูกบุกรุก โดยมีการปลูกป่ามาทั้งหมดตั้งแต่ปี 2544-2546 จำนวน 30 ครั้ง นอกจากนี้ได้จัดทำเส้นทางศึกษาธรรมชาติ โดยจัดทำด้วยไม้ไผ่ ระยะทาง 300 เมตร โดยมีโรงเรียนเข้าร่วมกิจกรรม 11 โรงเรียน เป็นโรงเรียนรอบหมู่บ้าน 7 โรงเรียนและบริเวณรอบนอก 4 โรงเรียน และจัดอบรมมัคคุเทศก์น้อยในโรงเรียนปากคลอง ตำบลปากคลอง อำเภอปะทิว เพื่อให้เด็กได้เรียนรู้ที่จะเป็นมัคคุเทศก์ให้กับคนที่เข้ามาเยี่ยมชมหมู่บ้านทุ่งมหา โดยเยาวชนจากชมรมได้เป็นพี่เลี้ยงในการอบรม

พิทักษ์ค่างแว่น

ผลพวงจากพายุไต้ฝุ่นเกย์ไม่เพียงส่งผลกระทบต่อพื้นที่ใกล้ทะเล แต่รวมไปถึงพื้นที่ป่าไม้ที่หักโค่นราบเป็นหน้ากลอง สัตว์ป่าไร้ที่อยู่อาศัย เช่นเดียวกับ “เขาพลู” ซึ่งตั้งอยู่ในเขตตำบลชุมโค อำเภอปะทิว เป็นภูเขาหินปูนที่มีต้นไม้ขึ้นหนาแน่นในอดีต เป็นที่อาศัยของสัตว์ป่าหลายชนิด เช่น ค่างแว่น เลียงผา ชะมด และนกนานาชนิด สภาพของภูเขารายล้อมไปด้วยบ้านเรือนของประชาชน แต่หลังจากเหตุการณ์พายุเกย์ทำให้สัตว์เหล่านี้ไร้ที่อยู่ ไม่มีแหล่งอาหาร และยังต้องเผชิญหน้ากับการถูกล่าอีกด้วย

กลุ่มเยาวชนอนุรักษ์ทรัพยากรปะการังและสิ่งแวดล้อมอำเภอปะทิว จึงได้จัดกิจกรรม “เรารักษ์สัตว์” ขึ้น โดยร่วมกับชุมชนในการทำกิจกรรมต่างๆ เพื่อปกป้องสัตว์ป่าเขาพลูไว้ให้อยู่คู่ชาวปะทิว โดยร่วมสร้างแหล่งอาหารในธรรมชาติบนภูเขา เช่น ปลูกต้นกล้วยซึ่งเป็นอาหารของค่างแว่น และพืชที่เป็นอาหารสัตว์อื่นๆ อย่างมะละกอ และกระถิน เพื่อลดการสร้างนิสัยเคยชินของเหล่าค่างแว่นและสัตว์ ที่มักได้รับอาหารจากคนที่สงสารและลงมาในชุมชนบ่อยๆ ซึ่งอาจได้รับอันตรายเพราะอยู่ใกล้ถนน รวมถึงอาจถูกล่าจากผู้ประสงค์ร้าย และได้มีการกำหนดจุดที่ปลอดภัยต่อชีวิตสัตว์สำหรับให้นักท่องเที่ยวได้ชม

กิจกรรมอันหลากหลายที่เกิดขึ้นมาของ ชมรมอนุรักษ์ทรัพยากรปะการังและสิ่งแวดล้อมอำเภอปะทิว เป็นเวทีให้กลุ่มเยาวชนคนรุ่นใหม่ ได้มีโอกาสเข้าไปทำงานปกป้องและฟื้นฟูธรรมชาติในบ้านเกิด ประสบการณ์และความรู้ที่ได้รับทำให้พวกเขากระตือรือร้น และมีไฟในการทำงานเรื่องสิ่งแวดล้อมต่อไป พร้อมๆ กับจิตสำนึกนักอนุรักษ์ที่แข็งแกร่งขึ้นภายในใจ

กลับหน้า ประจำปี 2546